J.E.Bickenbach, adviseur van de WGO (Wereldgezondheidsorganisatie), omschrijft beperking en handicap als een dynamische en inherente eigenschap van mens-zijn. Beperking en handicap mogen niet beschouwd worden als statische karakteristieken die een deel van de bevolking onderscheiden van een ander deel (zoals vrouwelijk of mannelijk geslacht soms wel tot een dergelijk onderscheid leidt). Het is een oneindig verscheiden maar universeel element van de menselijke conditie. Geen mens beschikt over het volledige repertoire van capaciteiten, passend voor alle situaties en voor alle veranderingen van de fysieke en de sociale omgeving. Wetenschappelijk gesproken zijn er geen inherente en intrinsieke begrenzingen op de schaal van variaties van menselijke beperkingen; mogelijkheden en beperkingen situeren zich binnen een continuüm. De volledige afwezigheid van beperkingen, evenzeer als het volledige beschikken over alle fysieke en mentale capaciteiten, is een louter theoretische uitzondering.
Historisch en antropologisch onderzoek in het kader van een groeiend geheel van disability-studies leert ons bovendien dat de notie 'beperking/handicap' tijd- en cultuurgebonden is. Met andere woorden, de perceptie van 'gehandicapte' is een maatschappelijk-culturele constructie. Niet enkel binnen toegepaste wetenschappen als geneeskunde, recht, politieke en sociale wetenschappen, maar ook binnen een ruimer academisch veld hanteert men momenteel het sociale model om te analyseren welke sociale, culturele, politieke, economische en fysiologische variabelen die beperking/handicap construeren.
Ook op direct pragmatisch niveau moeten ontwerpers en besluitvormers meer kennis krijgen van de grote verscheidenheid van beperkingen van gebruikers. Die functionele beperkingen kunnen permanent, tijdelijk, progressief en situationeel zijn.
We geven wat voorbeelden:
Selwyn Goldsmith voegt er als architect nog een specifieke categorie aan toe. Mensen met normale fysieke en mentale capaciteiten die niet door hun persoonsgebonden capaciteiten, maar door externe situationele barrières belemmerd worden in hun optimaal functioneren noemt hij 'architecturally disabled'. Denken we daarbij maar aan een jonge vader met kinderwagen die in een publiek gebouw niet naar boven kan omdat de lift te klein is.
Permanente en tijdelijke functionele beperkingen kunnen verband houden met een of meer van onderstaande klassieke fysieke, zintuiglijke of mentale eigenschappen.
Er bestaan verschillende versies van overzichtslijsten. We geven er één:
Bron: Adviescommissie Huisvesting NVR (1973) Geboden Toegang (7e editie) Den Haag, NVR p.21-22
Bovenstaande lijst kan beschouwd worden als een exponent van het 'medische model', waarbij aan het betrokken individu of de gestigmatiseerde groep bepaalde statische en gedeeltelijk meetbare eigenschappen toegeschreven worden.
Belangrijke belemmeringen, zoals MCS (Multi Chemical Sensitivity), belemmering door ernstige luchtvervuiling, geluidsoverlast of een ernstige gelaatsmisvorming bijvoorbeeld, komen er niet in voor.
De categoriale benadering blijft wel een gedeeltelijk nut behouden als checklist voor ontwerpers. Ze helpt bij het opsporen en theoretisch ordenen van beperkingen die door het ontwerp veroorzaakt worden.
Een meer eigentijdse kijk op functionele menselijke beperkingen en handicaps, in relatie tot achtergrond- en omgevingsfactoren, is weergegeven in de ICF, International Classification of Functioning, van de Wereldgezondheidsorganisatie.
Met de overstap van ICIDH (International Classification of Impairments, Disabilities and Handicaps), naar de ICF (International Classification of Functioning) markeert de Wereldgezondheidsorganisatie de verschuiving van een strikt medische perceptie van menselijke beperkingen en handicaps naar een interactief sociaal model.
Verschillende conceptuele modellen zijn geopperd om het menselijk functioneren te kunnen interpreteren en verklaren. Deze kunnen worden voorgesteld in een dialectiek van het "medische" tegenover het "sociale" model.
Het medische model vat het menselijk functioneren op als een persoonlijke kwestie. Stoornissen, beperkingen en participatieproblemen worden in die visie rechtstreeks veroorzaakt door een ziekte, trauma of andere aandoening, en vereisen medische zorg in de vorm van individuele behandeling door beroepsbeoefenaren. Het behandelen van het probleem heeft tot doel genezing dan wel aanpassing en gedragsverandering van de kant van het individu. Medische zorg wordt gezien als de hoofdzaak. Op beleidsniveau bestaat de voornaamste actie uit het wijzigen of hervormen van het gezondheidszorgbeleid.
Het sociale model benadrukt de sociale aspecten van het menselijk functioneren. Het gaat in de eerste plaats om de volledige integratie van individuen in de samenleving. Gehandicapt zijn is niet zozeer een kenmerk van een individu, maar veeleer een complexe verzameling van omstandigheden die voor een groot deel uit de sociale omgeving voortkomen. Vandaar dat de behandeling van het probleem noodzakelijkerwijs ook bestaat uit actie gericht op die sociale omgeving. Het is de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de samenleving in zijn geheel om de omgeving zodanig te veranderen dat mensen met stoornissen en beperkingen op alle terreinen van het sociale leven optimaal kunnen participeren. Het is dus een kwestie van mentaliteitsverandering en ideologie die sociale veranderingen impliceert. Op beleidsniveau is het een zaak van mensenrechten. Gehandicapt zijn wordt kort gezegd een politiek probleem.Bron
Linken:
ICF Nederlands
|
ICF English
Een meer geschikt en specifiek model voor ontwerpers ten slotte, is het Mens-Omgevingsmodel (Wijk en Luten, 2001).
Volgens Wijk en Luten bestaat elk omgevingsaspect dat invloed heeft op het menselijk functioneren in de fysieke omgeving, uit een samenspel van omgevingsvariabelen. Voor het aspect verlichting zijn dat bijvoorbeeld verlichtingssterkte, gelijkmatigheid en kleur van het licht. Belangrijk bij het ontwerp en beheer van gebouwde voorzieningen is om omgevingsvariabelen waarden te geven die voldoen bij het meest kritieke gebruik. Deze waarden worden grenswaarden genoemd.
Terug naar boven